Wat laat een zoekmachine je eigenlijk zien?
Krijgen we allemaal dezelfde informatie te zien? Stel je zoekt online naar een maatschappelijk onderwerp. Krijg jij dan dezelfde resultaten als je vrienden, klasgenoten of familie?
In de praktijk is het antwoord vaak: nee. Zoekmachines zoals Google, Bing en DuckDuckGo stemmen zoekresultaten af op onder andere: je locatie, eerder zoekgedrag en (indirecte) profielkenmerken. Daardoor ziet iedereen een iets andere versie van de wereld. Wat jij te zien krijgt, voelt neutraal, maar wat blijft buiten beeld?
Zoekmachines spelen een centrale rol in hoe we bijvoorbeeld maatschappelijke problemen begrijpen, meningen vormen en
anderen leren kennen. Wanneer informatie structureel verschilt tussen mensen, kan dat misverstanden versterken, vertrouwen onder druk zetten en bijdragen aan maatschappelijke polarisatie.
Toch weten we opvallend weinig over wat zoekmachines ons daadwerkelijk laten zien en hoe dat verschilt tussen platforms en gebruikers.
Wat hebben we onderzocht?
Dit project begon met één eenvoudige maar fundamentele vraag: Hoe gepersonaliseerd zijn de zoekresultaten die we online zien, en hoe beïnvloedt dat de informatie die we ontvangen?
In plaats van te speculeren over algoritmes, kijken wij naar wat er écht toe doet: de zoekresultaten die gebruikers daadwerkelijk te zien krijgen.
Hoe hebben we dat gedaan?
We ontwikkelden een speciale browserextensie die automatisch zoekopdrachten uitvoert op meerdere zoekmachines. Wat deze aanpak uniek maakt:
- Geen tracking, geen accounts, geen persoonlijke data
- Elke zoekopdracht gebeurt zonder cookies of geschiedenis
- Dezelfde zoektermen, meerdere zoekmachines
- Wat staat er daadwerkelijk in beeld?
Zo kunnen we systematisch vergelijken:
- welke informatie wordt getoond
- welke perspectieven domineren
- waar verschillen ontstaan tussen zoekmachines en momenten
Waar hebben we naar gekeken?
We volgen zoekresultaten rond maatschappelijk gevoelige en gepolariseerde thema’s, zoals migratie en asiel.
Door deze resultaten over tijd en tussen platforms te vergelijken, brengen we patronen en verschillen in kaart zonder individuele gebruikers te volgen.
Wat heeft dit opgeleverd?
- Inzicht in hoe zoekmachines publieke kennis structureren
- Begrip van informatieverschillen tussen platforms
- Handvatten voor gesprek over transparantie, democratie en informatievertrouwen
Ons doel is niet om zoekmachines “te ontmaskeren”, maar om begrip en bewustzijn te vergroten.
Figuur: Overzicht Digitale Polarisatie project (Zoek de Verschillen, SIDN)
Een ander onderzoek
Dit project draagt bij aan het academische discours over algoritmische transparantie, digitale ongelijkheid en epistemische diversiteit in toegang tot (online) informatie. Door de focus te verleggen van algoritmische speculatie naar observeerbare uitkomsten (namelijk de zoekresultaten zelf) introduceert ons onderzoek een nieuwe en ethische methodologie voor het bestuderen van personalisatie. Met onze browserextensie kunnen we op een privacy-vriendelijke manier vergelijken hoe zoekresultaten verschillen tussen gebruikers, platforms en context.
Onze resultaten bieden concreet bewijs dat kritische debatten in de communicatiewetenschap, informatiewetenschap en digitale ethiek ondersteunt. Ze openen nieuwe onderzoekslijnen naar de manier waarop zoektechnologieën het publieke begrip beïnvloeden, meningsvorming vormgeven en mogelijk bijdragen aan polarisatie in de samenleving.
Sociale impact en workshops
Om onze onderzoeksresultaten te vertalen naar maatschappelijke impact, organiseerden we workshops die gericht waren op het vergroten van het bewustzijn rondom informatiediversiteit en personalisatie in zoekmachines.
Tijdens deze sessies werkten deelnemers met echte zoekresultaten en dachten zij na over hoe algoritmes hun beeld van maatschappelijke thema’s kunnen beïnvloeden. Met behulp van onze browserextensie zagen zij uit eerste hand dat dezelfde zoekopdracht verschillende resultaten kan opleveren tussen zoekmachines, en soms zelfs per persoon.
Deze hands-on aanpak stimuleerde kritisch denken en gesprekken over digitale geletterdheid, mediabias en transparantie in algoritmische systemen. Zo helpen de workshops burgers met middelen en kennis om online informatie bewuster te navigeren.
Waarom is dit belangrijk?
- Meer openheid is nodig: Zoekmachines beïnvloeden sterk welke informatie mensen te zien krijgen. Daarom moeten ze duidelijker uitleggen hoe resultaten worden geselecteerd en gerangschikt.
- Kleine verschillen tellen op: Ook subtiele verschillen in zoekresultaten kunnen op de lange termijn grote invloed hebben op hoe mensen denken en hun overtuigingen vormen (en in heel andere richting sturen).
- Het draait niet alleen om ‘bubbels’: Personalisatie is complex en verandert voortdurend. Het gaat niet simpelweg om ‘gevangen zitten’ in een filterbubbel.
- Onderzoek over langere tijd is nodig: Personalisatie is geen eenmalig fenomeen en ontwikkelt zich geleidelijk. Daarom is het nodig om deze processen langdurig te volgen in plaats van alleen momentopnames te bestuderen.
- De oplossing ligt niet alleen bij gebruikers: Mensen kunnen proberen zich bewuster te worden, maar echte verandering moet op systeemniveau plaatsvinden: via beter platformontwerp, strengere regelgeving en meer aandacht voor eerlijkheid en inclusie.
Belangrijkste punten
Stel vragen bij je zoekmachine
Het is verleidelijk om de eerste zoekresultaten (of, tegenwoordig ‘AI overzicht’) die je te zien krijgt als “de waarheid” te zien, maar ze laten nooit het hele verhaal zien. Onthoud dat achter elke zoekopdracht meerdere perspectieven schuilgaan. Neem informatie dus niet alleen passief over: kijk verder, vergelijk bronnen en zoek bewust naar verschillende standpunten. Met andere woorden: stel niet alleen vragen aan je zoekmachine, maar óók over je zoekmachine.
Blijf nieuwsgierig en kritisch
Houd een nieuwsgierige, maar ook kritische houding. Stel vragen bij wat je leest, denk na: Wie zegt dit? Waarom? Wat ontbreekt hier misschien? Het gaat niet om overal aan te twijfelen, maar om zorgvuldiger kijken zodat je echt goed geïnformeerd bent.
Zoek dus niet alleen naar wat je wél te zien krijgt, maar sta ook stil bij wat je niet te zien krijgt.
Waarom is dit belangrijk?
- Beperkte perspectieven: Zoekmachines laten je maar een deel van alle beschikbare info zien. Daardoor kan je beeld van een onderwerp nauwer of kleiner worden dan je denkt.
- Verborgen vooroordelen: Algoritmen zijn niet perfect en neutraal en er kunnen onbedoeld vooroordelen in sluipen, waardoor sommige stemmen meer of juist minder zichtbaar worden.
- Kritisch denken: Omdat we zoveel online zoeken, is het belangrijk om niet alles vanzelfsprekend te vinden, kritisch na te denken en actief verschillende bronnen en invalshoeken op te zoeken.
Wat kun jij doen?
- Gebruik verschillende zoekmachines: Probeer verschillende zoekmachines om een breder scala aan perspectieven te krijgen.
- Scroll verder dan de eerste resultaten: De meeste mensen klikken op de eerste paar resultaten, maar waardevolle informatie kan verder weg verborgen zijn.
- Gebruik andere zoektermen: Formuleer je vraag opnieuw of probeer synoniemen.
- Controleer de betrouwbaarheid: Controleer de bron van de informatie die je leest en let op signalen van bias of nepnieuws (Wie staat achter de informatie? Een expert, een organisatie, een opiniesite, een reclame?…)
- Vergelijk meerdere bronnen: Lees verschillende websites (nieuwsmedia, achtergrondartikelen, factchecks, etc).
- Sta even stil: Vraag jezelf af: Wat mis ik? Welk perspectief hoor ik hier nog niet?
Door je bewust te zijn van de beperkingen van zoekmachines en door kritisch na te denken over de informatie die je online vindt, kun je een completer en genuanceerder beeld van de wereld vormen. Kortom: Zo maak je jezelf minder afhankelijk van een algoritme en neem je meer regie over wat je weet.